Jak powstało Zawiercie? Przeczytajcie historię miasta

Przeczytajcie artykuł naukowy autorstwa doktoranta UŚ z Zawiercia na temat historii rozwoju naszego miasta.

Najważniejszym czynnikiem jaki przyczynił szybkiego rozwoju Zawiercia niewątpliwie była kolej, jakikolwiek progres był jednak trudny w obliczu panujących w Królestwie Polskim represji po powstaniu listopadowym. W styczniu 1839 roku rozpoczęło się wytyczanie trasy kolejowej, a na wiosnę zaczęto wykupywać grunta i niwelowanie. 4 kwietnia trasa została podzielona na odcinki i przyjęto plany organizacyjne. Grunt pod budowę dworca i dróg dojazdowych został sprzedany przez Edmunda Zacherta, właściciela dóbr kromołowskich w powiecie pileckim.

Pierwotnie kolej miała przebiegać nie przez Zawiercie lecz przez Kromołów i pobliską wieś Ciągowice. Mieszkańcy tych miejscowości obawiali się jednak, że kolej spowoduje to, iż kury nie będą się nieść, a krowy przestaną dawać mleko. Ostatecznie kolej biegła przez Łazy, Zawiercie i Ząbkowice.

11 lutego 1846 roku mieszkańcy miast Pilicy Wolbromia i Kromołowa wystosował list do Tajnego Radcy i Senatora A. Storożenko, Dyrektora Głównego Prezydującego w Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych, w sprawie powstania kolei żelaznej w Zawierciu.  Prośbę motywowano faktem, iż Kromołów i fabryczna osada Zawiercie, to tereny przygraniczne z dobrze rozwiniętymi handlem oraz przemysłem włókienniczym. Deklarowano nawet bezpłatne oddanie ziemi pod budowę.

Pierwszy pociąg przejechał przez Zawiercie 1 grudnia 1847 roku. Otwarło to planowany ruch z Ząbkowic do Częstochowy koleją jednotorową. Nie było jednak na stacji dworca, a jedynie przystanek.

25 września 1870 roku. Stacja i dworzec II klasy w Zawierciu zostały uruchomione w 1890 roku. Obecny dworzec kolejowy wg projektu inż. Czesława Domaniewskiego, został oddany do użytku w 1914 roku. Pojawienie się kolei spowodowało w Zawierciu znaczny rozwój przemysłu.

Poza koleją istotną przyczyną progresu Zawiercia była carska reforma z 1851 roku. Wtedy to zostały zniesione blokady celne Rosji z Królestwem Polskim. Także mieszkańcy Kromołowa przyczynili się walnie do rozwoju Zawiercie, kiedy to w roku 1869 odmówili zgody na przeprowadzenie przez miasto szosy z Siewierza do Pilicy. Wówczas władze gubernialne podjęły decyzje o puszczeniu trasy przez Zawiercie.  Te co najmniej nierozsądne decyzje krom ołowian już drugi raz przyczyniły się do rozwoju sąsiedniej osady.

Kolej przyniosła ze sobą industrializację. W 1845 roku założona została przez Arona Bankiera i Synów fabryka pokostu olejów i smarów; mieszcząca się przy ulicy Pogorzelskiej 12.

W roku 1863 wchodzi na rynek założona przez Sambora i Krawczyka Fabryka Odlewów Żelaza i Budowy Maszyn, natomiast w 1886 roku powstaje Odlewnia Żelaza Edwarda Erbego i  fabryka odpadowa przędzy bawełnianej Berndta. W tym miescu należy równeż wspomnieć o Janie Mecnerze z synem, którzy założyli pierwszą w Królestwie Kongresowym Elektromechaniczną Fabrykę Parową, która wyrabiała sprzęt elektryczny.

J. Goldhammer i S. Maciejewski założyli znaną w całym kraju fabrykę skrzyń i pudełek. Działały również cegielnie i kopalnie rudy żelaza Stanisława Loewensteina.

9 sierpnia 1869 roku berlińscy Żydzi, bracia Adolf i Bernard Ginsbergowie nabyli w Zawierciu przędzalnię bawełny za 7500 rubli. Nieczynne przedsiębiorstwo zostało uruchomione 1 stycznia 1873 roku. 15 lipca 1877 roku fabrykę strawił pożar lecz została odbudowana w lutym 1878 roku.

W 1875 roku Carl Brauss uruchamia fabrykę sztucznej wełny lecz bankrutuje po pięciu latach istnienia. W 1886 roku przejmuje ją Jerzy Birkner, a po nim w roku 1890 bracia Henryk i Teodor Berndt.

24 czerwca 1878 ukonstytuowało się Towarzystwo Akcyjne „Zawiercie”, pierwsze w Królestwie Polskim. Oficjalny ukaz carski ukazał się już ponad pół roku wcześniej 6 stycznia . Rok później Towarzystwo uruchomiło drukarnię tkanin. W tym czasie bracia Ginsbergowie zaczęli budowę kolejnej fabryki w Zawierciu Dużym.

Niebawem rodzina Mameloków założyła przędzalnię bawełny napędzaną siłą nurtu Warty, jej kolejnymi właścicielami zostali wspomniani wcześniej Ginsbergowie. Następnie przejęło ją Towarzystwo Akcyjne Zawiercie i rozbudowało do tego stopnia, że zatrudniało setki ludzi.

W roku 1885 w fabryce Ginsbergów powstaje straż ogniowa. W jej skład wchodziło 120 strażaków podzielonych na 4 oddziały po 30 osób w każdym. Komendantem straży był Bolesław Masłowski. W 1890 roku TAZ kupuje fabrykę braci Ginsbergów.

W latach 70-tych XIX wieku Andrzej Chmielewski założył w swoich zawierciańskich dobrach małą hutę, która wytwarzała na lokalne potrzeby flaszki, słoje i kufle. Pod koniec dekady zakład w drodze spadku przeszedł w ręce A. Grylaka. W lutym 1883 sprzedał on hutę Markusowi Holenderskiem i Samuelowi Mendelssonowi.

W następnym roku zakład przejmuje austriacka rodzina Reichów posiadająca na przełomie XIX/XX w. 11 hut i rafinerii szkła na terenie Austrii, Czech, Moraw i Królestwa Polskiego.

W 1884 roku powstaje Huta Szkła Gospodarczego. Firma Reich i Ska zamieniła prymitywną szklarnię na nowoczesne przedsiębiorstwo przemysłowe. W lipcu 1900 roku powstaje Towarzystwo Akcyjne Fabryki Szkła w Zawierciu z pakietem większościowym w rękach Fryderyka, Stanisława, Gustawa i Juliusza Reichów.

W latach 1898 – 1899 powstały również cementownie „Łazy” oraz „Ogrodzieniec”.

W roku 1888 Ludwik Kautz przemysłowiec założył w Zawierciu manufakturę – Fabrykę Tektury Smołowcowej, przedsiębiorstwo robót asfaltowych, cementowych i dekarskich.

W 1895 roku Samuel Weitzen i Czajkiewicz uruchomili fabrykę włókienniczą przędzalnię i tkalnię.

W 1897 roku powstała huta Towarzystwa Akcyjnego Sosnowieckich Fabryk Rur i Żelaza Huldczyńsky i Synowie.  Już po 5 latach huta posiada piec masternowski i walcownię żelaza handlowego.  Natomiast w 1898 roku Ignacy Maciejowski i spółka założyli wytwórnię wyrobów drewnianych. W tym samym roku powstała Fabryka Czajewicza i Weicena, później znana jako Fabryka Opakowań Blaszanych.

Wraz z niemieckimi inwestorami do Zawiercia i okolic spływała ludność niemieckojęzyczna. Tendencja ta utrzymywała się i rosła im daje na zachód do Dąbrowy Górniczej i Sosnowca.

Wspaniałą okazją do promocji zawierciańskiego przemysłu była Wystawa Przemysłowo – Rolnicza w Częstochowie trwająca od 5 sierpnia do 4 października 1909 roku. TAZ prezentowało podczas tego wydarzenia swoje produkty m.in.: piki, płócienka, chustki, wyroby jedwabne.

Zawiercie w XIX wieku było miejscem w którym dzięki szybkiemu rozwojowi przemysłu pojawiła się wielka mieszanka narodowa i religijna. Ludzie przybywali do niego z okolicznych wsi szukając lepszego jutra. Wraz z sobą przynosili swoje doświadczenia, zwyczaje, język i wiarę. Do końca „długiego wieku” rozwój miasta nie napotykał przeszkód, sytuację tą zmieniła dopiero I wojna światowa.

Tekst: Damian Domżalski (autor pochodzi z Zawiercia i jest doktorantem na kierunku historia Uniwersytetu Śląskiego
Zdjęcie: www.dawne-zawiercie.pl

3 thoughts on “Jak powstało Zawiercie? Przeczytajcie historię miasta

  1. Błędy w tekście:
    Najważniejszym czynnikiem jaki przyczynił ??? szybkiego rozwoju Zawiercia
    zaczęto wykupywać grunta i niwelowanie (zaczęto wykupywać niwelowanie???)
    mieszkańcy miast Pilicy Wolbromia i Kromołowa wystosował list (mieszkańcy wystosował???)
    25 września 1870 roku. (do czego odnosi się ta data???)
    decyzje krom ołowian już drugi (wiadomo o co chodzi)

    Tekst doktoranta UŚ z Zawiercia – publikacja bez sprawdzenia poprawności tekstu. Pozdrawiam

  2. Mieszkaniec lepiej podziękuj za artykuł z którego się dowiedziałeś skąd pochodził Twój pradziadek. Szacunek dla Pana Damiana Domżalskiego za trud przy przeglądaniu archiwów i jako młody Zawiercianin życzę jeszcze wytrwałości w dalszej pracy naukowej. A Ty Mieszkaniec idź się lepiej w karczmie popisuj…. swoją wiedzą

    1. Od doktoranta Uniwersytetu Śląskiego można oczekiwać więcej dbałości o jakość tekstu. Nikt nawet nie dokonał korekty. To źle świadczy nie tylko o autorze, ale i o portalu.

      Młody Mieszkańcu, wreszcie pamiętaj o tym, że nie jest to żaden rewolucyjny tekst. O historii Zawiercia można poczytać w wielu innych, bardziej szczegółowych publikacjach.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.