zawiercianskie.pl

Twoje źródło informacji z Zawiercia, powiatu i regionu

Aktualności

Naukowiec, aktor filmowy i zastępca burmistrza dzielnicy Berlina: nieznani zawiercianie XIX i XX wieku [ARTYKUŁ HISTORYCZNY]

Przeczytajcie artykuł Damiana Domżalskiego, magistra historii pochodzącego z Zawiercia, na temat mniej znanych mieszkańców naszego miasta z XIX i XX wieku.

Aktorzy, artyści, politycy, społecznicy. Ich twarze i nazwiska w Polsce są niemal nieznane, a choć każda z niżej opisanych osób urodziła się lub mieszkała w Zawierciu, to do tej pory ich dzieje nie zostały przedstawione szerszej grupie czytelników.  Ten artykuł ma za zadanie przybliżyć sylwetki postaci, które zasługują na pamięć i miejsce w zawierciańskiej historiografii i pamięci mieszkańców.

Baronowa Eveline Adelheid von Maydell

Postać o której można śmiało powiedzieć, że była obywatelką świata. Urodziła się 19 maja 1890 roku w Teheranie w ówczesnej Persji, jako córka niemieckiego orientalisty i dyplomaty Hermanna Franka i Augusty von Brandt. W wyniku misji dyplomatycznych ojca mieszkała też w Bejrucie i Konstantynopolu. Od 1900 roku wraz z całą rodziną zamieszkała w Pärnu w obecnej Estonii, tam też studiowała rysunek jak również Rydze oraz Sankt Petersburgu[1].

W 1914 roku wyszła za mąż za entomologa Georga Nikolaia Georga von Maydella, wnuka estońskiego artysty Fridricha Ludviga von Maydella. Po ślubie małżonkowie przenieśli się z terenów bałtyjskich do Królestwa Kongresowego i zamieszkali w Olkuszu, a następnie w Zawierciu około 1916 roku. Eveline zamieszkiwała zawierciańską rezydencję przy fabryce Erdal wraz z mężem siostrą jej dziećmi oraz własnym potomstwem. Z tego okresu zachował się zbiór 52 prywatnych fotografii artystki, która dokumentowała na nich sceny z życia najbliższych. Przyglądając się fotografią można odnieść wrażenie, że pomimo wojny rodzina ta cieszyła się spokojem i dostatkiem. Na zdjęciach widzimy członków jej rodziny podczas gier, zabaw i wypoczynku. Obecnie owe fotografie są dostępne w Estońskim Archiwum Narodowym. Z pobytu na ziemiach polskich Eveline Maydall wyniosła inspiracje sztuką ludową, która była widoczna w projektach strojów i sprzętów jej autorstwa.

Po 1918 roku wyjechała na Górny Śląsk, a stamtąd do USA. Po śmierci męża wróciła do Estonii, gdzie pozostawiła część prac i bibliotekę[2] i skąd wyjechała tuż przed okupacją radziecką przez fiński port Petsamo z powrotem do USA.

Ostatecznie po sprzedaży domu w Stanach Zjednoczonych zamieszkała w Portugalii. Zmarła 24 grudnia 1962 roku, została pochowana na cmentarzu w Sintrze.

Wilhelm Benecke

Niemiecki polityk, badacz nauk ścisłych, nauczyciel urodzony w Zawierciu 17 października/29 października 1883 roku[3]. W dzieciństwie wyemigrował do Berlina, skąd pochodziła jego rodzina. Studiował inżynierię mechaniczną, elektrotechnikę, matematykę, fizykę oraz chemię. Od 1934 roku był starszym nauczycielem i pracował w Berlinie.

Jego prawdziwym powołaniem była jednak polityka. W  1918 roku jako przyjaciel Gustava Strasemanna był jednym ze współzałożycieli Niemieckiej Partii Ludowej – Deutsche Volkspartei DVP. W latach 1919-1934 był radnym miejskim w Berlinie, ale nie pobierał za to wynagrodzenia.

Od 29 maja 1923 roku do maja 1924 zastępował w Reichstagu Republiki Weimarskiej dr Wilhelma Kahla, szanowanego polityka i naukowca[4].

W roku 1928 został wybrany na zastępcę burmistrza dzielnicy Berlina Zahlendorf. Ale zrezygnował z tego stanowiska ze względu na zamieszanie w aferę braci Sklarek, którzy zdefraudowali 10 milionów marek. Oskarżony o kontrasygnowanie kontraktów mających im ułatwić działalność i z opinią monopolisty opuszcza Niemcy wraz z burmistrzem Berlina Gustavem Bößem udaje się do USA[5].

W latach 1933 – 1945 zajmował się pełnieniem stanowisk w przemyśle.

Po II wojnie światowej Benecke wraca do polityki. Brał udział w założeniu Wolnej Partii Demokratycznej (FDP) oraz Partii Liberalno-Demokratycznej Niemiec (LDP). Działał jako polityk lokalny w Berlinie, był członkiem rady miasta Berlin- Niederschönhausen, oraz zasiadał w berlińskiej Izbie Reprezentantów (Abgeordnethenhaus)  w latach 1950-1958 jako zarządca ruchu drogowego i przedsiębiorstw komunalnych[6].

Zmarł w roku 1962 i został pochowany na berlińskim cmentarzu Dahlem[7].

John Bleifer        

Urodził się 26 lipca 1901 roku w Zawierciu. Był aktorem filmowym, telewizyjnym i radiowym. W Polsce nie spędził jednak wiele czasu. Początek swojej kariery związał z wytwórnią  20th Century Fox. W roku 1927 zadebiutował małą rolą w filmie „Surrender” w reżyserii Edwarda Slomana. Swoją karierę zaczynał jeszcze w czasach końca kina niemego i na scenie występował aż do lat 80’ XX w.

Na swoim koncie miał występy w ponad stu rolach drugoplanowych i epizodycznych. W latach 30’ i 40’ występował również na Broadway’u  w przedstawieniach „Clear All Wires” i „The Cerry Orchad”[8]. Najcześciej  grywał role pomniejszych czarnych charakterów złoczyńców, uchodźców. Najpopularniejsze tytuły w jakich zagrał to „I love Lucy”, słynny amerykański serial, który doczekał się adaptacji w wielu krajach, w tym w Polsce oraz „Domek na prerii”.

Często występował u boku wielkich sław m.in. w filmie „Frisco Kid” razem z Harrisonem Fordem i Genem Wilderem. (Co ciekawe film opowiada o polskim rabinie na Dzikim Zachodzie); w dramacie politycznym „F.I.S.T” z Sylvestrem Stallone czy „The Hook” z Kirkiem Douglasem.

Zmarł 24 stycznia 1992 w Los Angeles, pochowany jest wraz żoną Garce na cmentarzu Hillside Memorial Park Cliver City[9].

Ernst Israel Bornstein

Żydowski uczony urodził się 26 listopada 1922 roku w Zawierciu, jako najstarszy z czworga rodzeństwa. Należał do bardzo licznej bo aż siedemdziesięciu dwu osobowej rodziny. Od dzieciństwa posługiwał się językami polskim, niemieckim i jidysz[10].

Po ataku hiterowskich Niemiec na Polskę w 1939 roku został osadzony wraz z rodziną w gettcie w Zawierciu, a stamtąd wywieziony na roboty przymusowe do III Rzeszy, miał wówczas 19 lat. W okresie od 1941 do 1945 roku był więźniem obozu Grünheide, Markstädt, Piąte Stawy (obecne Miłoszyce), Groß-Rosen, Flossenbürg, Leonberg (był to satelitarny obóz KL Natzweiler-Struthof) i w obozie Mühldorf. 30 kwietnia 1945 r. został wyzwolony przez wojsko amerykańskie. Z całej jego rodziny Holocaust przeżyło tylko sześć osób[11].

Po wyzwoleniu nie opuścił Niemiec, ale osiadł w Monachium, gdzie też był członkiem Żydowskiego Instytutu Nauki w Nowym Jorku. Zajmował się gromadzeniem wspomnień młodych ludzi, którzy ocaleli z obozów zagłady. Nagrywał je i zapisywał. W 1952 roku obronił na uniwersytecie w Monachium pracę doktorską „Die Kariesintensität verschiedener Völker und Volksgruppen” – Intensywności próchnicy różnych ludów i grup etnicznych [12].

W roku 1964 ożenił się z Renee Koenig, również ofiarą niemieckiego terroru, pojmaną przez gestapo w wieku 10 lat. Doczekali się w małżeństwie trójki dzieci. Ernst Bornstein jest też autorem książki „Długa noc – raport z siedmiu obozów” wydanej w 1967 roku, w której opisuje swoje przeżycia w czasie wojny.

Zmarł w 1978 roku w wieku 55 lat.

Podsumowanie

Losy opisanych tu postaci nie są oczywiście wszystkimi biogramami znanych poza Polską Zawiercian, których dzieje nie są jeszcze szerzej opisane. Wiele jeszcze postaci czeka na ponowne odkrycie. Powyższy tekst ma stanowić swego rodzaju zachętę do dalszych prac historycznych.

Zdjęcie ilustracyjne: www.dawne-zawiercie.pl

Opisy do fotografii

Fragment z nazwiskiem Wilhelma Benecke z listy berlińskiej Izby Reprezntantów E. Plischke, Gouvermet and Politics of contemporary Berlin, Haga 1963, s. 34.

Eveline Maydell we własnego pomysłu stroju inspirowanego polską ludowości syg. Narodowego Archiwum Estonii ERA.1298.1.476.23

Eveline Maydall w Corcoran Art Gallery w 1925 r, (Biblioteka Kongresu, Zbiór druków i fotorgafii, numer reprodukcji LC-DIG-npcc-13321 sygnatura LC-F8- 34981 [P&P])

John Bleifer ( Muzeum Nowego Jorku, syg, x2012.7.294) rok 1945 wyk przez Rochefort Detroit, MI.

John Bleifer (w starszym wieku) – kadr z filmu mały domek na prerii John Bleifer – kadr z filmu Domek na prerii.
LITTLE HOUSE ON THE PRAIRIE — "The Craftsman" Episode 15 — Aired 1/8/79 — Pictured: John Bleifer as Isaac Singerman (Photo by NBCU Photo Bank/NBCUniversal via Getty Images via Getty Images)

LITTLE HOUSE ON THE PRAIRIE — “The Craftsman” Episode 15 — Aired 1/8/79 — Pictured: John Bleifer as Isaac Singerman (Photo by NBCU Photo Bank/NBCUniversal via Getty Images via Getty Images)

John Bleifer Nagrobek
https://www.findagrave.com/memorial/81648088/john-bleifer
Ernst Israel Bornstein i okładka książki ze zbiorów cyfrowych Holocaust Matters
https://www.holocaustmatters.org/ernst/

Przypisy

[1] E.v. Rosen, Eveline Maydell, [w:] Jahrbuch des baltischen Dautschums, Band 19, 1972, ss. 65-70.

[2] Eveline von Maydell – Evelinest võlutud,  biogram artystki w zbiorach Estońskiego Archiwum Narodowego, edycja internetowa, https://www.ra.ee/?s=Eveline+von+Maydell , dostęp z 22 maja 2020 r.

[3] M. Schumacher, K. Lübbe, W.H. Schröeder, M.d.R., die Reichstagsabgeordneten der Weimarer Republik in der Zeit des Nationalsozialismus : politische Verfolgung, Emigration und Ausbürgerung, 1933-1945 : eine biographische Dokumentation, Düsseldorf 1991, s. 116.

[4] Reichstagsprotokolle – Verhandlungen des Reichstags I.Wahlperiode 1920., Band 380, Berlin 1924, s. 7956.

[5] K, Frankenthal, Der dreifach Fluch. Jüdin, Intellektuelle, Sozialistin, 1981, S. 275.

[6] E. Plischke, Gouvermet and Politics of contemporary Berlin, Haga 1963, s. 34.

[7] H.-J. Mende, Lexikon Berliner Begräbnisstätten. Pharus-Plan, Berlin 2018,s. 577.

[8] Biografia Johna Bleifera, Baza internetowa IbdB, dostęp z dnia 2020-05-25, https://www.ibdb.com/broadway-cast-staff/john-melvin-bleifer-32299

[9] Biografia Johna Bleifera, edycja internetowa, dostęp z dnia 2020-05-25, https://peoplepill.com/people/john-bleifer/

[10] Ernst’s live story, edycja internetowa https://www.holocaustmatters.org/ernst/, dostęp z 25 maja 2020

[11] Ernst Israel Bornstein: Die lange Nacht, Ein Bericht aus sieben Lagern. Europäische Verlagsanstalt, Hamburg 2020, S. 13.

[12] Katalog Niemieckiej Biblioteki Narodowej, hasło Ernst Israel Bornstein.

2 KOMENTARZE

  1. Nareszcie cos o tym aktorze ,a tyle pisalem na ten temat do wszystkich portali zawiercianskiechz zeby cos napisali o nim.Swietnie ???

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.